Co to jest odciążanie pięt i łokci?

Odciążanie pięt i łokci to działania mające na celu zmniejszenie nacisku na pięty i łokcie u osób długo przebywających w jednej pozycji. Pięty i łokcie są szczególnie narażone na powstawanie odleżyn, ponieważ podczas leżenia lub siedzenia stale opierają się o podłoże, co ogranicza ukrwienie tych obszarów. Odciążenie polega na takim ułożeniu kończyn lub zastosowaniu pomocy ortopedycznych, aby unieść pięty i łokcie nieco nad powierzchnię i rozłożyć ciężar ciała na inne części. Może to być osiągnięte za pomocą miękkich poduszek, specjalnych ochraniaczy (np. piankowych „butów” na pięty, nakładek na łokcie) lub odpowiedniego ułożenia wałków i klinów. Regularne odciążanie tych newralgicznych punktów zapobiega odgnieceniom i odleżynom oraz poprawia komfort pacjenta leżącego.

Dlaczego odciążanie pięt i łokci jest ważne?

Pięty i łokcie należą do miejsc najbardziej narażonych na powstawanie odleżyn u pacjentów unieruchomionych. Wynika to z faktu, że mają małą podściółkę mięśniowo-tłuszczową – tuż pod skórą znajdują się kości (kość piętowa oraz wyrostek łokciowy), na które podczas leżenia lub siedzenia wywierany jest znaczny nacisk. Długotrwałe uciskanie tych punktów powoduje niedokrwienie tkanek i może prowadzić do martwicy skóry oraz głębiej położonych struktur. Statystyki pokazują, że odleżyny na piętach są – obok okolicy krzyżowej – jednymi z najczęściej występujących zmian u pacjentów leżących. Również na łokciach często pojawiają się bolesne odgniecenia i zaczerwienienia, które z czasem mogą przerodzić się w rany.

Odciążanie pięt i łokci to nieodzowny element profilaktyki przeciwodleżynowej. Polega na regularnym redukowaniu nacisku na te newralgiczne punkty ciała. Gdy pięty i łokcie zostaną odciążone, poprawia się krążenie krwi w ich obrębie – tkanki otrzymują tlen i składniki odżywcze, co sprzyja regeneracji i utrzymaniu skóry w lepszym stanie. Co więcej, pacjent odczuwa większy komfort: zmniejsza się ból wynikający z ciągłego ucisku, a ryzyko powstania odleżyn lub pogłębienia istniejących zmian wyraźnie maleje. W praktyce odciążanie tych miejsc jest proste, a jednocześnie niezwykle efektywne w zapobieganiu powikłaniom unieruchomienia – dlatego nie należy go zaniedbywać. Warto pamiętać, że nawet stosowanie materaca przeciwodleżynowego nie zwalnia z obowiązku odciążania pięt i łokci – tylko połączenie obu metod daje najlepszą ochronę.

Skuteczne metody odciążania pięt

Najprostszym sposobem odciążenia pięt jest umieszczenie miękkiej poduszki lub zwiniętego koca pod podudziami pacjenta tak, aby pięty unosiły się kilka centymetrów nad powierzchnią łóżka. Ważne, by podpórka znajdowała się pod łydkami na całej ich długości – od okolicy poniżej kolan aż po Achillesa – dzięki czemu ciężar nóg rozłoży się na mięśnie łydek, a same pięty pozostaną zawieszone w powietrzu. Należy przy tym upewnić się, że poduszka nie uciska zbyt mocno dołów podkolanowych (można ją nieco przesunąć w stronę stóp, żeby uniknąć ucisku na naczynia krwionośne za kolanami). Takie ułożenie, zwane potocznie „piętami w powietrzu”, skutecznie chroni skórę pięt przed ciągłym kontaktem z twardym podłożem.

Oprócz zwykłej poduszki opiekun ma do dyspozycji również specjalistyczne akcesoria do odciążania pięt. Są to m.in. miękkie ochraniacze i poduszki przeciwodleżynowe na pięty – przypominają one piankowe lub futrzane „buciki”, które zapina się wokół stopy i podudzia. Taki ochraniacz otula piętę materiałem i wypełnieniem, redukując nacisk na podłoże i chroniąc przed tarciem o prześcieradło. Innym rozwiązaniem są specjalne poduszki z wgłębieniami na pięty lub kliny piankowe, które podkłada się pod nogi podobnie jak zwykłą poduszkę, ale ich kształt jest wyprofilowany w celu optymalnego uniesienia pięt. Niezależnie od użytego sposobu, istotne jest, by regularnie sprawdzać ułożenie nóg pacjenta – poduszki mogą się przemieszczać, dlatego trzeba korygować ich pozycję kilka razy dziennie. Odciążanie pięt warto łączyć z kontrolą stanu skóry: przy każdej zmianie pozycji lub zabiegach pielęgnacyjnych należy obejrzeć pięty czy nie pojawiły się zaczerwienienia lub otarcia, a w razie ich wystąpienia – odciążać te miejsca jeszcze częściej i zastosować środki łagodzące.

Sposoby odciążania łokci

Choć odleżyny na łokciach występują rzadziej niż te na piętach, również wymagają profilaktyki poprzez odciążanie. U pacjenta leżącego na plecach łokcie zwykle nie są mocno uciskane, ale problem pojawia się, gdy chory często leży na boku lub długo opiera się na zgiętych łokciach (np. półleżąc, próbując podnieść tułów). Aby odciążyć łokcie podczas leżenia na boku, można umieścić niewielką poduszkę lub zrolowany ręcznik pod ramieniem tak, by kończyna nie naciskała bezpośrednio wyrostkiem łokciowym o podłoże. Podobnie jak w przypadku pięt, celem jest uniesienie najbardziej wystającej części łokcia nieco nad materac.

Na rynku dostępne są także ochraniacze na łokcie wykonane z miękkiej pianki lub materiału futerkowego. Mają one formę opasek lub „nakolanników” zakładanych na staw łokciowy. Ich zadaniem jest amortyzacja ucisku – rozkładają siłę nacisku na większą powierzchnię wokół łokcia i zapobiegają tarciu skóry o prześcieradło. Takie ochraniacze przydają się zarówno w łóżku, jak i wtedy, gdy pacjent porusza się na wózku i opiera ręce o podłokietniki. Dla osób siedzących długo w jednym miejscu ważne jest też podłożenie miękkiego materiału na powierzchnie, z którymi stykają się łokcie: np. na podłokietnik wózka czy fotela można nałożyć futerkową nakładkę lub położyć złożony kocyk, aby zniwelować twardość podparcia. Tak jak w przypadku pięt, należy regularnie kontrolować stan skóry na łokciach – jeśli pojawia się na nich zaczerwienienie lub odcisk, trzeba intensywniej je odciążać i zabezpieczać, by nie dopuścić do rozwinięcia się odleżyny.

Wprowadzanie odciążania do codziennej opieki

Aby odciążanie pięt i łokci przyniosło oczekiwane efekty, powinno stać się stałym elementem codziennej rutyny opiekuńczej. Opiekunowie często łączą je ze zmianą pozycji ciała pacjenta – za każdym razem, gdy obracają chorego na bok lub plecy, jednocześnie sprawdzają ułożenie poduszek odciążających i poprawiają je w razie potrzeby. Ważne jest konsekwentne stosowanie metod odciążania w ciągu całej doby: również w porze nocnej, podczas układania pacjenta do snu, warto zadbać o to, by pięty były uniesione na miękkiej podpórce, a łokcie nie tkwiły bezpośrednio na twardym materacu.

Wszelkie akcesoria służące do odciążania – jak ochraniacze czy poduszki – należy utrzymywać w czystości i w dobrym stanie. Materiałowe pokrycia warto prać zgodnie z zaleceniami, a elementy piankowe regularnie wietrzyć i sprawdzać, czy nie uległy spłaszczeniu. Tylko nieuszkodzone i czyste podkładki zapewniają skuteczną ochronę skóry. Istotna jest też edukacja personelu i członków rodziny opiekujących się chorym: wszyscy powinni wiedzieć, jak prawidłowo układać pacjenta i stosować odciążenie pięt i łokci. Takie jednolite podejście gwarantuje, że niezależnie od zmiany czy pory dnia, pacjent będzie miał zapewnioną właściwą profilaktykę przeciwodleżynową. Systematyczność i dbałość o szczegóły (np. sprawdzanie, czy stopa nie ześlizgnęła się z poduszki) stanowi podstawę skutecznego odciążania – drobne korekty czynione regularnie mogą zapobiec poważnym problemom ze skórą.